سالشمار ديلمي و "نوروزبل"

 

 

سال گذشته در مراسم" ديلمان شناسي" دوباره پيرامون  مراسم نوروز بل و تقويم ديلمي اطلاعي هر چند كم اما پر ارزش  به دست آوردم البته تا جايي كه به خاطر دارم از تريبون ها صحبتي از اين گاهشمار قديمي نشده بود.در آن روز آقای امانپور که یکی از اعضای شوراي شهر سياهكل است .همراه من و همكارانم بود.

دو ميني بوس براي پژوهشگران و سيا لشكران اين مراسم از فرمانداري سياهكل به ديلمان گذاشته بودند كه با توجه به آن هواي داغ خدا مي داند كه چگونه تا ديلمان دوام آوردند.در راه فرصت مناسبي پيش آمد تا با او (امانپور) در خصوص جنگل و مراتع و فعاليت هاي انچام گرفته براي سرمايه گذاري ها و... گپي بزنيم و انجا بود كه از نقش مافياي گيلان در تصرف جنگل ها و اقداماتشان براي خود محوري بخش سرمايه گذاري مطلع شدم.اولين توقف ما در كاروانسراي قديمي سياهكل "تي تي كاروانسرا" بود.كه در وسط جنگل و داراي چشم انداز بسيار زيبايي بود و بعد به ديلمان رسيديم و از حمام تاريخي و قديمي و از برجك هاي ديدباني بسيار زيبا و تاريخي ديلمان كه يكي در شرق و ديگري در غرب (كه البته ميگويند از راه زير زميني به هم متصل هستند) ديدن كرديم.حاصل اين همايش زير و رو كردن تاريخچه چند هزار ساله ديلمان بود و يادبودي از هزاران اشياء عتيقه اي كه تنها نامش مانده بود.و صد ها آه و افسوس و از همه جالب تر حكايت امانپور از دوران رونق دفينه در ديلمان بود كه گفت:"يه شب ماشينم تو اين چاله چوله ها گير كرد و من به هرخانه اي كه مي رفتم كه يه مرد كمكم كنه هيچ مردي خانه نبود" من كه منتظر ادامه حكايت بودم گفت:"نفهميدي؟ يعني اينكه همه رفته بودن بكنن!

سخنران آيت الله قرباني نماينده رهبري در گيلان بود كه چندين كتاب در خصوص گيلان دارد . پس از مدتي مشغول گشت و گذار در ديلمان و اطراف شديم و پس از آن وقت نهار خوردن شد. با ديدن وضعيت غذا و سرشكستن هايي كه براي صرف نهار  بود به ويلاي يكي از دوستان رفتيم و جايتان خالي نهار را كباب گوسفندي تازه آن هم از نو ديلماني با كليه مخلفات اعم از ماست چكيده و پرچرب ديلماني –پروده ديلماني و ... خورديم.

از اين همايش ناموزون و درهم تنها مراسم اختتاميه آن خوب و به ياد ماندني بود.

قطعا همه شركت كنندگان آن مراسم در به ياد آوردن خاطره" ديلمان شناسي" اولين چيزي كه به ذهنشان خطور مي كند مراسم اختتاميه است.

در كنار استخر پاشوران شهر سياهكل جايگاهي براي اجراي برنامه ها آماده كرده بودند كه پس زمينه اش يك فلكسي بزرگ كه در آن نماد صلح و جنگ ديلمان و چشم انداز زيباي اين شهر تاريخي بودكه با هنرمندي استاد پوررضا مردم سياهكل هم به جمع ماپيوستند و از آن صداي زيبا و منظره به ياد ماندني بهره بردند...

از بحث اصلي منحرف شدم. همانطور كه گفتم تا جايي كه به ياد دارم در آن همايش صحبتي از تاريخ ديلمي نبود و نمي دانم دقيقا آن را كجا خوانده بودم اما از آنجا كه بخشي از مراسم همچون اندازه آتش كه طبق گفته كتاب غلو آميز به نظر مي رسيد و تا آن روز هم خبري از برگزاري چنين مراسمي در گيلان نشنيده بودم، ديگر پيگير نبودم تا اينكهبا خبر شدم که قرار است اين مراسم بعد از سالها دوباره برگزار شود.متاسفانه از آنجا كه اطلاع رساني براي دعوت از برگزاري مراسم ضعيف بود ،تا روزها بعد از مراسم هم در انتظار رسيدن زمان برگزاري مراسم بودم  در حاليكه جشن باستانی نوروزِبَل، جشن آغاز سال ديلمی، در دهستان «ملکوت»، از روستاهای گالش‌نشين و ييلاقی استان گيلان برگزار شده بود اما خوشبختانه دوست عزيزم امين لاهيجي در وب سايتش گزارش كامل اين مراسم را گذاشت و من در جريان كار قرار گرفتم.

 

سال 1580مبارك باد

مردم گيلان دو جشن نوروزي دارند يكي طبق سالشمار سراسري كشور كه ابتداي فصل بهار است و ديگري در اواسط مرداد ماه كه طبق تاريخ كهن ديلمي به "نوروز بل"مشهور است.البته بايد گفت به دليل كمرنگ شدن برگزاري آن و عدم توجه همانند برخي مراسم هاي بومي و منطقه اي رو به زوال رفته بود اما امسال با توجه و حمايت چند تن از فرهنگ دوستان گيلاني به جريان افتاد.

تقريبا 20 روز از نوروز سال 1580مردم گيلان طبق تقويم ديلمي مي گذرد.بر اساس اين گاهشمار (هفدهم مرداد) برابر است با اول نوروزما*،يعني آغاز اولين ماه از سال 1580 ديلمی، كه سال باستانی گيلکان است. سال ديلمي 12 ماه سي روزه دارد به علاوه 5 روز اضافه به نام پنجيك كه به پايان ماه پنجم اضافه مي گردند كه روي هم رفته سيصد و شصت و پنج روزه است.اين ماه ها به ترتيب عبارتند از:

ما در عناوين زير به معني ماه است).

1-نوروزما:  (اين ماه از 17 مرداد هجري شمسي آغاز و تا پايان 15 شهريور ادامه دارد. اولين روز اين ماه آغاز سال ديلمي وبا برگزاري مراسم نوروز بل آغاز مي شود.

2- كورچ ما: (از 16 شهريور تا 14 مهرماه هجري شمسي مي باشد)

3- اريه ما: (از 15 مهرماه تا 14 ابان هجري شمسي مي باشد)

4-تيرما: ‌(از 15 آبان تا 14 آذر هجري شمسي مي باشد)

5-موردال ما: (از 15 آذر تا 14 دي ماه هجري شمسي مي باشد)

6-شريرما :‌ (از 15 دي ماه تا 14 بهمن هجري شمسي مي باشد)

7-اميرما : (از 15 بهمن تا 14 اسفند هجري شمسي مي باشد)

8-اول ما : (از 15 اسفند تا 15 فروردين هجري شمسي مي باشد)

9- سياه ما‌ : (از21فرودين تا 19ارديبهشت هجري شمسي مي باشد)

10-دياما : (از 20 ارديبهشت تا 18 خرداد هجري شمسي مي باشد)

11-ورفنا ما : (از 19 خرداد تا 17 تير هجري شمسي مي باشد)

12-اسفندارما : (از 18 تيرتا 16 مرداد هجري شمسي مي باشد)

 

مقدمات مراسم نوروز بل هيمه(هيزم) تزئين اسب ها و قاطر ها-لباس محلي پوشيدن زنها و مردن و غذاي محلي تشكيل ميدهند. طبق روايات قديمي مردم در صحرايي باز براي برگزاري مراسم گرد هم مي آيند و بزرگان محل با لباس مخصوص محلي (کلاه و شولای گالشی)، هيمه ها را طوري روي هم مي چينند به طوري كه تقريبا افراد آن سوي هيمه نتوانند افراد اين سوي هيمه را ببينند(البته اين طبق روايتي است كه من خوانده بودم) و آتش مي زنند. مردم گرداگرد نوروزِبَل، «گردِکله» می‌زنند و به شادی و دست‌افشانی «دس‌فيشه» (سوت) می‌پردازند و آن‌ها که بلدند و به ياد دارند می‌خوانند و نابلدان و جوان‌ترها تکرار می‌کنند:

گروم گروم، گروم بَل
نوروزما و نوروزبل
نوسال ببی سالِ سو
نو بدی، خؤنه واشو

طبق همان روايت مردم از بل(حرارت آتش) آن براي يك سال انرژي در بدنشان تامين مي شود.در مراسم نوروز بل اجراي مراسم ديگري چون:سگ جنگ(درگير كردن سگ ها با يكديگر ) و يا مسابقه اسب دواني با اسب هايي كه از قبل براي مراسم نوروز بل تزئين شده اند و شعر خواني دور آتش و در نهايت  تبريك و روبوسي و... نيز انجام مي گيرد.

 

 

---

 در باره تاريخ ديلمي  

گاهشمار رايج در ميام مردم گيلان و ديلمان از بن و ريشه وابسته به گاهشمار باستاني ايران (يزد گرد قديم بوده است)

و سالشماري يزد گرد قديم بنا به روايات ايراني و همچنين محاسبات نجومي كهن ترين سالشمار ايراني محسوب مس شود .گاهشمار باستاني ديلماني از دوراتن كهن تا زمان انتخاب يك روز كبيسه با نام ويشك و نگه داشتن آن، گاهشمار مردم و حاكمان اين منطقه بوده است و سالي(گردان) محسوب مي شود.يعني آغاز سال آن كه  از ابتداي اعتدال بهاري قرار داشت، در هر 1315068/4 سال يك روز از مبداء اعتدال بهاري فاطله مي گرفت.اين چرخش تا 929 سال ادامه داشت و سر سال 225 روز از مبداء فاصله گرفت.و به نيمه تابستان و زمان خرمن و برداشت فرآورده هاي كشاورزي و دامي رسيد.

اين هنگام مناسب ترين زمان براي پرداخت ماليات و خراج به حاكمان بود.از اين رو با انتخاب بك روز كبيسه به نگاه داشت سال مبادرت ورزيدند و انجام اين كار ،نخستين تجربه و اقدام در انتخاب سال و مبداء خراجي در گاهشمار ايراني است.

با توجه به آنچا گفته شد مردم ديلمان وقتي سر سال (آغاز سال) باستاني به نيمه هاي تابستان رسيده بودند با انتخاب يك روز كبيسه در هر چهار سال با نام ويشك سال را در همان جا كه بود نگه داشتند و زمان اين اقدام مبداء سالشمار ديلمي گشت.كه اين مبداء دقيقا برابر است با :روز دوشنبه هرمزد روز (اولين روز)از سال 5454 باستاني (يزد گردي قديم)و71082  روز پيش مبداء شمسي هجري.

مبداء سالشمار ديلمي تاريخي است كه مردم ديلمان با انتخاب و اجريا يك روز كبيسه به نام ويشك آغاز سال را در همان جايي كه قرار داشت، ثابت نگاه داشتند.

نكته مثبت در اين واقعيت اين است كه مبئائ تاريخياين مردم ،نه يك رخداد سياسي يا مذهبي كه يك رخداد كاملا علمي و البته مردمي است زيرا انگونه كه گفته شد دليل اصلي اش راحتي مردم كشاورزو دامدار و صنعتگر در دادن خراج و ماليلا سالانه بوده است.

بنا بر ابن ابن مبداء متعلق به انديشه يا مذهب يا تفكرسياسي خاص نبوده و تنها برپايه مناسبات توليد به وجود امده است.و مي تواند موردوفاق همه گيلكان از هر انديشه و .مذهبي قرار گيرد.

اول اينكه :آغاز سال در صد بالايي از مردم كره زمين يعني مسيحيان ، در سوز و سرماي زمستاني استو اينكه اغاز سال در چه فصلي باشد درگير هيچ قاعده اي نيست.

دوم آنكه: نوروزي كه در اعتدال بهاري (آغاز سال هجري شمسي) توسط تمام كشورهاي منطقه نوروز(ايران،افغانستان،تاجكستان،هند و...)جشن گرفته مي شود.با نوروز بل ديلمي كه آغاز سال ديلمي است تفاوت داشته و اين دو داراي دو هويت متفاوتند.

اولي جشن طبيعت و اعتدال بهاري كه ريشه در اساطير آريايي ايران دارد و مي تواند مبداء تحويل سال قرار گيرد يا نگيرد.چنانچه در هند،تاجكستان و تركيه مبدا سالءهمان اول ژانويه است نه نوروز اما نوروز هم جشن گرفته مي شود.

و دومي جشن اغاز سال ديلمي است كه ريشه در فرهنگ و باور كهن اقوام بومي منطقه و بعدتر ،مناسبات توليدي منطقه جنوبي درياي كاسپين دارد.

در تمام طول تاريخ مناطق گيلك نشين، كوه نشينان گيلك (گالش ها)هم نوروز را جشن مي گرفتند و هم در ميانه تابستان ،نوروز بل را بر مي افروختند و اين نشان دهنده استقلال هويت اين دو جشن از هم در تفكر گيلك است.

 

تبديل سالهاي مختلف به ديلمي:

سال ديلمي 12 ماه سي روزه دارد به علاوه 5 روز اضافه به نام پنجيك كه به پايان ماهذ پنجم اضافه ميگردند كه روي هم رفته سيصد و شصت و. پنج روزه است.

ماه هاي ديلمي (ما در عناوين زير به معني ماه است).

 

لینک مطلب  .:.     

نوشته شده توسط کامیار در ساعت 21:59